فوبیای رعد و برق در سگ‌ها

پیش‌تر قول داده بودم که درباره‌ی درمان فوبیای رعد و برق در سگ‌ها بیشتر بنویسم، موضوعی که فراتر از آن نوشته‌ی قبلی است که در آن توضیح داده بودم دلداری دادن به سگ‌ها در هنگام ترس از طوفان، وضعیت را بدتر نمی‌کند (تقویت ترس در سگ ها امکان پذیر نیست). این مسئله برای برخی سگ‌ها (و البته صاحبان آن‌ها) آن‌چنان جدی است که مستحق توجه ویژه‌ای هستند. هر سگ مبتلا به این ترس و هر صاحب دلسوزی که با آن دست و پنجه نرم می‌کند، شایسته‌ی دریافت کمک یا حداقل همدلی و حمایت است.

در اینجا تلاش می‌کنم خلاصه‌ای از درمان‌هایی را ارائه دهم که می‌دانم مؤثر بوده‌اند. در واقع، بررسی جامع این درمان‌ها به خودی خود نیازمند نوشتن یک کتابچه‌ی مستقل است. توصیه می‌کنم خوانندگان نیز تجربه‌های خود را در بخش دیدگاه‌ها به اشتراک بگذارند؛ چرا که اگر چیزی در این مسیر آموخته‌ام، این است که هیچ درمان واحدی برای همه‌ی سگ‌ها مؤثر نیست.

شرطی‌سازی مقابله‌ای (Counter-Conditioning with Classical Conditioning)

این روش، نخستین درمانی است که من توصیه می‌کنم، به ویژه در مواردی با شدت کم یا متوسط، بسیار مؤثر واقع می‌شود. اکنون این روش را برای پیش‌گیری از فوبیای رعد و برق در ویلی (Will) به‌کار می‌گیرم، سگی که از حساس‌ترین سگ‌هایی است که نسبت به صدا دیده‌ام، ولی تاکنون هیچ نشانه‌ای از اضطراب نسبت به رعد و برق از خود نشان نداده است.

در این الگو، شما باید چیزی که سگ به شدت دوست دارد، مانند خوراکی یا بازی، را با نسخه‌ی تضعیف شده‌ای از محرک ترس‌آور (مثلاً صدای رعد) جفت کنید. هدف نهایی این است که سگ یاد بگیرد بین رعد و برق و تجربه‌ای مثبت پیوند برقرار کند؛ به طوری که واکنش هیجانی او از «وای نه!» به «آخ جون!» تغییر یابد.

برای اینکه این روش مؤثر واقع شود:

• باید از ضعیف‌ترین سطح محرکی آغاز کنید که در سگ هرگونه نشانه‌ای از ترس را ایجاد می‌کند. سگ‌ها در تشخیص الگوهای طوفان بسیار دقیق هستند، گاهی با بالا آمدن باد شروع به بی‌قراری و ناله می‌کنند، و در موارد شدید، حتی با افت فشار هوا پیش از طوفان واکنش نشان می‌دهند.
• شدت صدای رعد باید به قدری کم باشد که ترس شدید ایجاد نکند. می‌توانید از فایل‌های صوتی استفاده کنید، به شرطی که صدا از چند بلندگو در مکان‌های مختلف، ترجیحاً از بالا، پخش شود.
• پاداش انتخابی (خوراکی یا بازی) باید بسیار جذاب باشد، به گونه‌ای که هیجانی قوی‌تر از ترس القایی توسط رعد ایجاد کند.
• ترتیب ارائه‌ی محرک باید به گونه‌ای باشد که صدا ابتدا بیاید و بعد پاداش؛ تا ذهن سگ آن را پیش‌بینی کننده‌ی چیز خوب بداند.
• باید این فرآیند را به صورت تدریجی و مرحله به مرحله پیش ببرید — افزایش تدریجی شدت صدا و جفت کردن آن با پاداش.

به عبارت دیگر، وقتی صدای دور رعد را می‌شنوید، با هیجان بگویید: «آخ جون! وقت خوراکیِ رعد و برق شد!» و تکه‌ای مرغ به سگ بدهید یا اگر به بازی علاقه دارد، توپ را پرت کنید. هدف این است که رعد و برق برای سگ شما همانند صدای کلیکر (در آموزش با کلیکر) به عنوان پیش‌درآمد چیزی خوشایند شناخته شود.

بله، می‌دانم که اجرای این روش آسان نیست. خود من بارها با سگ‌هایم این مراحل را طی کرده‌ام. اما سؤال اصلی اینجاست: چطور می‌توان برنامه‌ریزی کرد که در پاییز، طوفان‌ها با صدای خیلی ضعیف شروع شوند و بعد از آن به تدریج به صدای مهیب و شدید برسند؟ خب… نمی‌توان. اما می‌توانید زمانی که رعد نسبتاً خفیف است، پاداش را ارائه دهید و وقتی صدا بیش از حد بلند شد، متوقفش کنید.

مثلاً من با لوک (Luke) زمانی که باد شروع به وزیدن می‌کرد، بیرون می‌رفتم و با توپ بازی می‌کردیم. این بازی تا زمانی ادامه پیدا می‌کرد که صدای رعد شروع شود. اگر صدا بیش از حد بلند می‌شد و عشق بازی دیگر پاسخگو نبود، به داخل بر می‌گشتیم، او کنارم می‌نشست، شکمش را می‌مالیدم، آواز می‌خواندم و می‌خندیدم. او ظرف دو فصل از این مرحله عبور کرد (مورد او متوسط بود، نه شدید). در حالی که پیپ (Pip) که موردی شدیدتر بود، پس از دو تابستانی که «رعد = مرغ» بود، کاملاً بهبود یافت.

درمان با فرومون‌ها (Pheromone Therapy)

برخی از مراجعان من موفقیت خوبی با استفاده از «فرومون آرام‌ بخش سگ» یا DAP (Dog Appeasing Pheromone) داشته‌اند. این ترکیب، نسخه‌ای مصنوعی از فرومونی است که بین غدد پستانی مادر شیرده تولید می‌شود. این ماده مختص گونه‌ی سگ بوده، بدون بو است و مهم‌تر از همه، استفاده از آن بسیار آسان است: فقط کافی است آن را تهیه و در محل مناسب بزارید!

تحقیقات علمی خوبی از این روش پشتیبانی می‌کند و من آن را برای مشکلات مختلف اضطرابی در سگ‌ها و گربه‌ها توصیه کرده‌ام (در گربه‌ها با نام تجاری Feliway شناخته می‌شود). به صورت تقریبی می‌توان گفت این روش در نیمی از موارد مؤثر واقع شده است.

طب سوزنی و فشاری (Acupuncture / Acupressure)

هرچند من مستقیماً از این روش برای درمان ترس از رعد و برق استفاده نکرده‌ام، ولی در درمان دیگر مشکلات رفتاری از آن بهره برده‌ام و نتایج مثبتی داشته‌ام.

پوشش‌های آرام‌بخش (Wraps)

بسیار علاقه‌مندم که نظرات خوانندگان درباره‌ی میزان موفقیت این پوشش‌ها را بدانم. این روش نخستین بار توسط لیندا تلینگتون (Linda Tellington) در تکنیک مشهورش به نام Tellington Ttouch معرفی شد. نظریه‌ی اصلی این است که پیچیدن بدن با پارچه یا لباس، احساس امنیت و آرامش ایجاد می‌کند. از دیدگاه عصب‌ شناسی، تحریک پیوسته‌ی پوست توسط پوشش ممکن است موجب پرت شدن حواس از ترس (فرآیندی با عنوان «تسلط حسی» یا overshadowing) یا در بهترین حالت، منجر به ترشح اندورفین‌هایی شود که عملکرد آمیگدال (مغز ترس) را مهار کرده و حالت آرام ایجاد می‌کنند.

من از یک پوشش برای پیپ استفاده کردم و در ابتدا به نظر می‌رسید آرام شده؛ ولی چون کاملاً بی‌حرکت مانده بود، نمی‌دانستم آرام است یا دچار «بی‌حرکتی تونیک» (tonic immobility) شده (حالتی که ناشی از ترس شدید است). ولی بعد از حدود ده دقیقه خوابید و به نظر می‌رسید راحت شده است. بنابراین، در طوفان بعدی هم استفاده کردم (پیش از شروع طوفان باید آن را به تن سگ کنید). در ابتدا معجزه کرد، او از طوفان بعدی بی‌هیچ واکنشی خوابید. اما طوفان بعدی بسیار شدید بود و بعد از آن دیگر مؤثر واقع نشد.

آیا شما تا به حال از پوشش‌ها استفاده کرده‌اید؟ (البته پیپی با تی‌شرت صورتی قدیمی‌اش بسیار بانمک شده بود!)

امروزه محصولات تجاری زیادی در این حوزه وجود دارد، ولی من تاکنون تحقیقی ندیده‌ام که نشان دهد آن‌ها مؤثرتر از روش تلینگتون یا استفاده از یک تی‌شرت تنگ باشند.

مکان امن (Safe Place)

در کتاب For the Love of a Dog به سگی اشاره کردم که مسئول حفاظت از مزرعه‌ای بود، ولی به دلیل ترس از رعد و برق، از حصار برقی فرار می‌کرد و خودش را به جاده‌ی اصلی می‌رساند، با خطر مرگ مواجه می‌شد. برایش مکانی امن طراحی کردیم، غاری با کف پوشیده از کاه، و صاحب دلسوزش شب‌های زیادی را در طوفان، در کنار او با مرغ سپری کرد. بعد از دو ماه نتیجه‌ی فوق‌العاده‌ای حاصل شد.

در محیط خانه نیز می‌توان چنین مکان امنی ساخت. بسیاری از مراجعان من تمرین‌های شرطی‌سازی مقابله‌ای را در کمدهای بزرگ یا خانه‌های سگ عایق صدا انجام دادند، و در نهایت، سگشان در زمان طوفان فقط به مکان امنش می‌رفت و با آرامش می‌خوابید، هرچند هنوز کمی مضطرب می‌شد.

درمان با صدا (Sound Therapy)

پیش‌تر درباره‌ی کارهای جالب لیـدز (Leeds) و واگنر (Wagner) در زمینه‌ی ساخت موسیقی ویژه‌ی آرام‌سازی سگ‌ها صحبت کرده‌ام. این موسیقی‌ها بر اساس اصول زیستی دقیق طراحی شده‌اند و در موارد زیادی دیده‌ام که سگ‌های مضطرب با پخش این صداها آرام‌تر شده‌اند.

حذف الکتریسیته‌ی ساکن (Static Electricity)

نیکلاس دودمن (Nicholas Dodman) سال‌ها پیش این نظریه را مطرح کرد که ترس برخی از سگ‌ها در طوفان، ممکن است به دلیل بار الکتریسیته‌ی ساکن باشد. یکی از خوانندگان وبلاگ نوشت که در لحظه‌ی ناامیدی، با استفاده از دستمال خشک‌کن آنتی‌استاتیک، بدن سگش را پاک کرده و این کار مفید بوده است. جالب است! می‌دانم که دانشگاه تافتس (Tufts) روی محصولی به نام Storm Defender تحقیقاتی انجام داده بود، پوششی که ادعا می‌شود بار الکتریکی را خنثی می‌کند، اما هنوز نتایج آن را ندیده‌ام. آیا کسی نتایج این تحقیقات را دیده است؟

و در نهایت، دارو درمانی (Medication)

موارد شدید فوبیای رعد و برق می‌تواند تهدیدی برای جان سگ باشد. مراجعانی داشتم که سگ‌هایشان فرار کرده‌اند و چند روز پیدا نشده‌اند، یا حتی از طبقه‌ی دوم به بیرون پریده و بدن خود را آسیب‌ زده‌اند. در چنین شرایطی بدون تردید توصیه می‌کنم که با دامپزشک درباره‌ی استفاده‌ی ترکیبی از دارو و روش‌های رفتاری مانند شرطی‌سازی یا مکان امن مشورت شود.

در شدیدترین موارد، دامپزشکانی که با آن‌ها کار کرده ام ترکیبی از داروهای ضد افسردگی سه‌ حلقه‌ای (مانند کلومیکالم Clomicalm) و داروهای آرام‌بخش سریع‌الاثر (مانند دیازپام Diazepam) تجویز کرده‌اند. در بسیاری از این موارد، ترکیبی از دارو، شرطی‌سازی مقابله‌ای، مکان امن و موسیقی مخصوص سگ‌ها، به نتایج موفقیت‌آمیز منتهی شده است.

با این حال باید گفت که هر سگ متفاوت است، و همه‌ی آن‌ها قابل درمان کامل نیستند. جان پل اسکات، پژوهشگر مشهور (که افتخار ملاقاتش را داشته‌ام)، مدت کوتاهی پیش از مرگش جمله‌ای به من گفت که فراموش‌نشدنی است:

«خب، معلوم است که سگ‌ها از رعد و برق می‌ترسند؛ برای آن‌ها مثل این است که خدا دارد غرش می‌کند!»

نویسنده: پاتریشیا بی. مک‌کانل